Edebi Sanatlar Nasıl Öğrenilir?

Edebi sanatlar, AYT'de doğrudan 2-3 soru getiriyor ama etkisi bununla sınırlı değil; anlam ve paragraf sorularında da karşılığı var. Edebi sanatlar nasıl öğrenilir sorusunun cevabı, tanım ezberlemeyi bırakmakla başlıyor.

Tanım ezberi neden yetmiyor? #

Öğrencilerin çoğu edebi sanatları tanım listesi olarak çalışıyor. Tanımlar ezberleniyor, sınavda dize görülünce hangisi olduğu bulunamıyor.

Sebep basit: sınav tanım sormuyor, uygulama soruyor. Bir dize veriliyor ve hangi sanatın kullanıldığı isteniyor.

Tanımdan dizeye gitmek zor bir yön. Tersi ise kolay: aklınızdaki örnek dizeye benzetmek.

Bu yüzden her sanat için iki üç örnek dize aklınızda olmalı. Sınavdaki dize, o örneklere benzetilerek tanınıyor.

Hangi sanatlar gerçekten gerekli? #

Edebi sanatların tam listesi uzun, ama sınavda dönen liste kısa.

İlk beş satır, edebi sanat sorularının büyük çoğunluğunu oluşturuyor. Süre kısıtlıysa bu beşiyle başlamak yeterli.

Kalan sanatlar ikinci turda çalışılabilir. Tamamını baştan öğrenmeye çalışmak, en çok çıkanların da tam oturmamasına yol açıyor.

En çok karışan çiftler #

Edebi sanatlarda yanlışların çoğu, birbirine yakın iki sanatın karışmasından çıkıyor.

Teşbih ve istiare. Teşbihte benzeyen ve benzetilen birlikte bulunuyor. İstiarede biri düşürülüyor.

"Aslan gibi cesur" teşbih; her iki öge de var. Yalnızca "aslan" denip insan kastediliyorsa açık istiare.

Mecaz-ı mürsel ve kinaye. Mecaz-ı mürselde bir parça bütünün yerine geçiyor: "Ankara açıklama yaptı."

Kinayede ise hem gerçek hem mecaz anlam geçerli ve mecaz kastediliyor. "Eli açık" ifadesi hem gerçek hem cömert anlamını taşıyor.

Tevriye ve kinaye. İkisi de çok anlamlılık üzerine kurulu. Tevriyede uzak anlam kastediliyor ve yakın anlam görünürde duruyor.

Bu tablo, karışan çiftleri ayırmak için tek başına yeterli. Her sanatı ayırt eden soru sorulduğunda cevap çoğu zaman netleşiyor.

Örnek bankası nasıl kurulur? #

En işe yarayan çalışma aracı, kendi örnek defteriniz.

Her sanat için bir sayfa ayrılır. Sayfanın üstüne tanım, altına iki üç örnek dize yazılır.

Örnekler kitaptan alınabilir ama en iyisi soru çözerken karşılaşılanları eklemek. Sınavda çıkmış bir dize, kitaptaki örnekten daha temsili.

Defter büyüdükçe değeri artıyor. Üç ay sonunda her sanat için beş altı örnek biriktiğinde, tanıma neredeyse otomatikleşiyor.

Sınavda tanıma nasıl yapılır? #

Soru geldiğinde izlenecek sıra şu:

1. Dizede gerçek dışı bir ifade var mı? Varsa mecaz grubundayız.
2. Benzetme mi var, aktarma mı? Benzetmede iki şey karşılaştırılıyor; aktarmada biri diğerinin yerine geçiyor.
3. Benzetmede her iki öge de var mı? Varsa teşbih, yoksa istiare.
4. Cansız bir varlığa insan özelliği verilmiş mi? Verilmişse kişileştirme.
5. Karşıt kavramlar bir arada mı? Birlikteyse tezat.

Bu beş adım, soruların büyük kısmını çözüyor. Kalanlar için ayırt edici soru tablosuna dönülüyor.

Dikkat edilecek bir nokta var: bir dizede birden fazla sanat bulunabiliyor. Soru "hangisi vardır" diyorsa bir tanesi yeterli; "hangisi yoktur" diyorsa hepsini kontrol etmek gerekiyor.

Bu ayrım atlandığında doğru bilinen bir soru yanlışa dönüyor. Soru kökündeki olumsuz ifadeyi işaretlemek, burada da en basit önlem.

Edebi sanatlar diğer sorularda nasıl işe yarıyor? #

Bu blokun getirisi doğrudan gelen 2-3 soruyla sınırlı değil. Edebi sanat bilgisi, testin başka yerlerinde de karşılık buluyor.

Birinci alan, anlam soruları. AYT edebiyattaki paragraflar edebi metinlerden seçiliyor ve bu metinlerde mecaz yoğunluğu yüksek.

Bir dizedeki istiareyi tanıyan öğrenci, o dizenin ne anlattığını da doğru anlıyor. Tanımayan ise gerçek anlamda okuyor ve metni yanlış yorumluyor.

İkinci alan, şiir bilgisi soruları. Bir şiirin hangi döneme ait olduğu sorusunda kullanılan sanatlar ipucu veriyor.

Divan şiirinde belli sanatlar yoğun kullanılıyor: tevriye, telmih, mazmun. Halk şiirinde ise daha sade bir dil ve daha az sanat bulunuyor.

Bu fark, dönem tanıma sorularında doğrudan kullanılabiliyor. Sanat yoğunluğu yüksek bir şiir büyük ihtimalle divan şiiri.

Üçüncü alan, TYT Türkçe. Sözcükte anlam sorularında mecaz ve deyim aktarması kavramları doğrudan ölçülüyor.

Yani edebi sanatlara ayrılan süre üç ayrı yerde karşılık buluyor: AYT edebi sanat soruları, AYT anlam soruları ve TYT sözcükte anlam.

Bu çoklu getiri, blokun önceliğini yükseltiyor. Doğrudan gelen soru sayısına bakarak karar vermek, gerçek değeri gizliyor.

Dördüncü bir alan daha var: paragraf sorularında yazarın anlatım özelliği soruluyor. Bu soruda kullanılan terimlerin bir kısmı edebi sanatlarla ortak.

Benzetmelere sık yer verme, kişileştirmeden yararlanma, karşıtlıklardan yararlanma gibi ifadeler şıklarda geçiyor ve terimleri bilen öğrenci bunları metinde doğrulayabiliyor.

Bu yüzden edebi sanatlar, edebiyat testinin girişinde yer alması gereken bir blok. Erken öğrenildiğinde sonraki tüm konuları kolaylaştırıyor.

Öğrenme süresi de kısa olduğu için bu erken yatırımın maliyeti düşük. Üç dört hafta, dokuz aylık bir hazırlıkta küçük bir pay.

Sanatlar dönemlere göre nasıl dağılıyor? #

Edebi sanatların kullanım yoğunluğu dönemden döneme değişiyor ve bu bilgi, dönem tanıma sorularında da işe yarıyor.

Divan edebiyatında sanat yoğunluğu en yüksek. Tevriye, telmih, mazmun ve teşbih bu dönemin temel araçları.

Mazmun kavramı divan şiirine özgü. Belli bir kavramı temsil eden kalıplaşmış imgeler; gül sevgiliyi, bülbül âşığı temsil ediyor.

Bu kalıplar bilindiğinde divan şiiri metinleri de anlaşılır hâle geliyor. Bilmeyen öğrenci için aynı metin kapalı kalıyor.

Halk edebiyatında dil daha sade ve sanat yoğunluğu düşük. Benzetme ve kişileştirme öne çıkıyor, ağır sanatlar seyrek.

Tanzimat döneminde bir geçiş görülüyor. Divan geleneğinin sanatları sürüyor ama sadeleşme eğilimi başlıyor.

Servet-i Fünun'da imge yoğunluğu yeniden artıyor. Bu dönem, sanatlı söyleyişin yeni bir biçimini kuruyor.

Cumhuriyet döneminde ise çeşitlilik hâkim. Bazı şairler sade dili, bazıları yoğun imgeyi tercih ediyor ve genelleme yapmak zorlaşıyor.

Bu dağılım, dönem tanıma sorularında ipucu veriyor. Mazmun içeren bir şiir büyük ihtimalle divan şiiri; sade ve hece ölçülü bir şiir halk şiiri.

Ancak bu bir kesinlik değil, olasılık. Cumhuriyet dönemi şairleri de divan biçimlerini kullanabiliyor.

Bu yüzden sanat bilgisi tek başına dönem belirlemede yeterli değil; ölçü, nazım biçimi ve dil özellikleriyle birlikte değerlendirilmeli.

Yine de eleme için değerli bir ipucu sunuyor ve iki şık arasında kalındığında karar verdirebiliyor.

Bu yaklaşımın işlemesi için bir koşul var: kayıtların düzenli tutulması.

Tek bir denemeden çıkarılan sonuç güvenilir değil. En az beş denemenin eğilimi alınmalı ve karar ona göre verilmeli.

Kayıt tutmak fazladan bir iş gibi görünüyor ama haftada beş dakika alıyor. Karşılığında, çalışma süresinin nereye gideceği tahminle değil veriyle belirleniyor.

Bu fark dokuz aylık bir hazırlıkta birikiyor. Yanlış yere harcanan her hafta, doğru yere harcanmış bir haftanın kaybı anlamına geliyor.

Bir de sanatların birbirine dönüşebildiği durumlar var ve bunlar sınavda ayırt edici oluyor.

Bir teşbihte benzeyen düşürüldüğünde istiare oluyor. Yani iki sanat arasındaki sınır, tek bir ögenin varlığına bağlı.

Aynı biçimde, bir kişileştirme aynı zamanda açık istiare sayılabiliyor. Cansız bir varlığa insan özelliği verildiğinde her iki sanat da geçerli oluyor.

Bu örtüşme, "hangisi vardır" tipindeki sorularda sorun yaratmıyor. Ama "hangisi yoktur" tipinde dikkat gerektiriyor.

Bu yüzden soru kökündeki olumsuz ifade işaretlenmeli ve tüm şıklar kontrol edilmeli.

Ne kadar sürede öğrenilir? #

Edebi sanatlar, edebiyatın en hızlı öğrenilen bloğu. Günde on dakikayla üç dört hafta yeterli.

İlk hafta en çok çıkan beş sanat, ikinci hafta sonraki beşi, üçüncü hafta karışan çiftlerin ayrımı, dördüncü hafta soru çözümü.

Bu hız, bloku edebiyata başlamak için iyi bir yer yapıyor. Erken bir net kazancı, dersin geri kalanına motivasyon sağlıyor.

Tekrar aralıkları da kısa tutulmalı. Örnek defteri haftada bir kez gözden geçirildiğinde bilgi sınav gününe kadar taşınıyor; aralıkların nasıl belirleneceği konu tekrarı nasıl yapılır yazısında.

Şiir bilgisinin diğer başlıkları ve hangi konudan kaç soru geldiği AYT edebiyat konuları yazısında, dersin genel çalışma düzeni edebiyat nasıl çalışılır yazısında ele alındı. Hazırlığın çerçevesi için YKS hazırlık rehberi yazısına bakabilirsiniz.

Son bir not örnek defteri üzerine.

Defterin değeri zamanla artıyor. İlk ay birkaç örnek içeriyor, üçüncü ay sonunda her sanat için beş altı örnek biriktiriyor.

Bu birikim sınav öncesi son haftada tek başına yeterli bir tekrar kaynağı oluyor ve kitaba dönmeye gerek kalmıyor.

Edebi sanatlar çalışmasının özeti:

• Tanım değil örnek dize ezberlenir
• En çok çıkan beş sanatla başlanır
• Karışan çiftler ayırt edici soruyla ayrılır
• Karşılaşılan her örnek defterle biriktirilir